Γράφει ο Άκης Έβενης
Σας είπαμε, προχθές, ότι αποτελεί σημείο καμπής για το ελληνικό διαδίκτυο η πρόσφατη απόφαση του ΕΣΡ να αποστείλει επιστολές σε Έλληνες δημιουργούς περιεχομένου στο YouTube, απαιτώντας την υποχρεωτική εγγραφή τους στο «Μητρώο Οπτικοακουστικών Μέσων και Οικείων Παρόχων».
Ποιες είναι λοιπόν οι Νομικές Εγγυήσεις και το Σύνταγμα απέναντι στο ΕΣΡ;
Οι νομικές ενστάσεις απέναντι στην οριζόντια παρέμβαση του ΕΣΡ δεν αποτελούν απλώς θεωρητικές προσεγγίσεις, αλλά εδράζονται σε ρητές συνταγματικές εγγυήσεις. Το Ελληνικό Σύνταγμα προστατεύει με απόλυτο τρόπο την ελευθερία του λόγου και της πνευματικής δημιουργίας, θέτοντας φραγμούς σε κάθε προσπάθεια έμμεσης ή άμεσης κρατικής χειραγώγησης:
Άρθρο 14, Παράγραφος 1 (Ελευθερία του Λόγου): «Καθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και διά του τύπου τους στοχασμούς του τηρώντας τους νόμους του Κράτους». Οι νομικοί υπογραμμίζουν ότι η διάδοση στοχασμών μέσω του διαδικτύου αποτελεί τη σύγχρονη προέκταση αυτού του δικαιώματος και η απειλή εξοντωτικών προστίμων λειτουργεί αποτρεπτικά για την άσκησή του.
Άρθρο 16, Παράγραφος 1 (Ελευθερία της Τέχνης και της Έρευνας): «Η τέχνη και η επιστήμη, η έρευνα και η διδασκαλία είναι ελεύθερες· η ανάπτυξη και η προαγωγή τους αποτελεί υποχρέωση του Κράτους». Η σάτιρα, ως παραδοσιακή και αναγνωρισμένη μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης, απολαμβάνει πλήρη προστασία. Η προσπάθεια ελέγχου της από μια διοικητική αρχή έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με τη συνταγματική υποχρέωση του κράτους να προάγει, και όχι να περιορίζει, την τέχνη.
Άρθρο 25, Παράγραφος 1 (Αρχή της Αναλογικότητας): «Οι κάθε είδους περιορισμοί που μπορούν κατά το Σύνταγμα να επιβληθούν στα δικαιώματα αυτά πρέπει να προβλέπονται είτε απευθείας από το Σύνταγμα είτε από το νόμο... και να σέβονται την αρχή της αναλογικότητας». Η επιβολή του ίδιου προστίμου (έως 10.000€) ή των ίδιων γραφειοκρατικών βαρών σε έναν ανεξάρτητο δημιουργό βίντεο και σε έναν τηλεοπτικό σταθμό εθνικής εμβέλειας παραβιάζει κατάφωρα την αρχή της αναλογικότητας, καθώς αντιμετωπίζει ανόμοιες καταστάσεις με όμοιο τρόπο.
Συμπέρασμα
Η σύγχρονη πρακτική του ΕΣΡ εισάγει ένα παράδοξο οικονομικής τιμωρίας, το οποίο εμφανίζεται στην πράξη ακόμη πιο ισοπεδωτικό από το παλαιότερο καθεστώς της κλασικής προληπτικής λογοκρισίας (1936-2010). Στο παρελθόν, οι επιτροπές ενέκριναν ή απέρριπταν ένα έργο πριν κυκλοφορήσει, χωρίς όμως να εξοντώνουν οικονομικά τον δημιουργό. Σήμερα, η εκ των υστέρων επιβολή δυσβάσταχτων προστίμων σε ανεξάρτητα ψηφιακά κανάλια απειλεί άμεσα την επιβίωση των καλλιτεχνών, λειτουργώντας ως εργαλείο έμμεσης καταστολής που παρακάμπτει το πνεύμα των Άρθρων 14 και 16 του Συντάγματος.
Το νομικό και πρακτικό αυτό παράδοξο γίνεται ακόμη πιο έκδηλο αν αναλογιστεί κανείς ότι οι παρεμβάσεις του ΕΣΡ περιορίζονται αποκλειστικά σε πλατφόρμες βίντεο όπως το YouTube, αφήνοντας εντελώς ανέπαφες τις αμιγώς ακουστικές πλατφόρμες (π.χ. Spotify, Apple Music κ.ά.). Έτσι, οι ίδιοι τράπερ των οποίων τα βίντεο κλιπ τιμωρούνται, συνεχίζουν να διακινούν ελεύθερα και χωρίς καμία κρατική παρέμβαση τους ίδιους ακριβώς στίχους για ναρκωτικά, όπλα και υποτίμηση των γυναικών μέσω των ψηφιακών αρχείων ήχου. Αυτή η επιλεκτική αστυνόμευση αποδεικνύει ότι το κράτος αδυνατεί να ρυθμίσει την ουσία του περιεχομένου και εγκλωβίζεται σε ξεπερασμένους τεχνικούς διαχωρισμούς.
Ακόμη και η τεχνική παράκαμψη, όπως το να ζητήσει ένας Έλληνας δημιουργός από έναν φίλο του στο εξωτερικό (π.χ. στις ΗΠΑ) να μεταφορτώνει (upload) τα βίντεο, δεν επιλύει το πρόβλημα. Το ΕΣΡ δεν διώκει την τεχνική πράξη του upload, αλλά τον «πάροχο». Εφόσον ο καλλιτέχνης παράγει το έργο στην Ελλάδα, εμφανίζεται σε αυτό και διατηρεί τη φυσική ή επαγγελματική του έδρα στη χώρα, η Αρχή διατηρεί τη δικαιοδοσία να του επιβάλει κυρώσεις. Η δυσαρμονία αυτή ανάμεσα στα παγκόσμια εργαλεία του διαδικτύου και τους εθνικούς περιορισμούς αποδεικνύει ότι η μετατροπή του ΕΣΡ σε «ελεγκτή» του ελεύθερου ψηφιακού λόγου αποτελεί μια οπισθοδρομική προσέγγιση. Η προστασία της κοινωνίας δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσα από την παραβίαση των συνταγματικών ελευθεριών και τον οικονομικό στραγγαλισμό της σάτιρας, της τέχνης και της ελεύθερης κριτικής των πολιτών.
Προτάσεις υπέρ της ελευθερίας του λόγου
Θέσπιση Υψηλού Οικονομικού Κατώτατου Ορίου: Να εξαιρεθούν ρητά και πλήρως από το Μητρώο και τις κυρώσεις όλοι οι ερασιτέχνες, μικροί και ανεξάρτητοι δημιουργοί. Η υποχρέωση εγγραφής πρέπει να αφορά αποκλειστικά οργανωμένες ψηφιακές επιχειρήσεις με μεγάλο, θεσμοθετημένο ετήσιο τζίρο.
Κατοχύρωση της Ασυλίας της Σάτιρας και της Τέχνης: Να εισαχθεί ρητή νομοθετική ρήτρα που θα απαγορεύει στο ΕΣΡ να ελέγχει, να αξιολογεί ή να επιβάλλει πρόστιμα σε περιεχόμενο που εμπίπτει στη σάτιρα, την καλλιτεχνική δημιουργία και τον πολιτικό σχολιασμό, προστατεύοντας τη συνταγματικά κατοχυρωμένη ελευθερία της έκφρασης.
Μεταφορά της Εποπτείας στις Πλατφόρμες (DSA): Το κράτος οφείλει να σταματήσει να καταδιώκει μεμονωμένους πολίτες και δημιουργούς. Η διαχείριση του πραγματικά παράνομου περιεχομένου (π.χ. ρητορική μίσους) πρέπει να γίνεται σε επίπεδο υποδομής, μέσω των ευρωπαϊκών εργαλείων του Digital Services Act (DSA) σε απευθείας συνεργασία με την ίδια την Google/YouTube.
Κατάργηση των Οριζόντιων Προστίμων: Τα τυφλά πρόστιμα (όπως τα 10.000€) πρέπει να αντικατασταθούν από ένα σύστημα κλιμακωτών συστάσεων. Σε περίπτωση χρηματικής ποινής, αυτή θα πρέπει να υπολογίζεται ως ελάχιστο ποσοστό επί των πραγματικών κερδών του συγκεκριμένου καναλιού, ώστε να μην οδηγεί στην οικονομική εξόντωση και την αναγκαστική σιωπή των δημιουργών.
